'Makke yn Fryslan’

Klik hier voor de link naar de eigen website www.frieselandbouwwerktuigenfabrikanten.nl

Fries Landbouwmuseum zoekt oude landbouwwerktuigenfabrikanten

EARNEWALD – Sinds kort werkt het Fries Landbouwmuseum samen met de Afron aan een grootschalig project om een overzicht samen te stellen van alle landbouwwerktuigenfabrikanten die er ooit in Friesland zijn geweest. Een werkgroep is momenteel bezig met een inventarisatie. Na een snelle scan blijkt dat er meer dan honderd van deze bedrijven in de provincie zijn geweest. Het museum is op zoek naar mensen en bedrijven die wellicht informatie kunnen verschaffen over dit onderwerp.

Eind 1800 begin 1900 waren er in de provincie verschillende dorpssmeden die voorzichtig begonnen met de fabricatie van wagens, landwerktuigen en melkmachines. Na de oorlog begonnen anderen met het maken van landbouwwagens. Hermes in Leeuwarden was zelfs de eerst die dit op grote schaal deed. Enkelen groeiden uit tot omvangrijke bedrijven, zoals Miedema Winsum. Anderen gingen later, soms noodgedwongen, over tot andere producten. De Jong in Gorredijk bijvoorbeeld is in 1859 opgericht als koperslagerij, begon rond 1900 met het produceren van melkbussen, maar verlegde al in 1930 het accent naar de verwerking van roestvrijstaal.

De meesten verdwenen echter. Welke landbouwwerktuigenfabrikanten waren er in Friesland? Wat produceerden ze? Is er nog documentatiemateriaal te vinden, of zijn er nog foto’s of filmpjes beschikbaar en zijn er nog wellicht nog werktuigen? Allemaal vragen waarop antwoorden worden gezocht.

De initiatiefnemers zoeken mensen in en buiten de provincie die wellicht informatie hebben. Op de websites van het Landbouwmuseum (www.frieslandbouwmuseum.nl) en de Afron (www.afron.nl) staat meer informatie en een lijst van plm. 130 reeds getraceerde bedrijven. 

Daar staan ook de werkgroepleden met telefoonnummers en e-mailadressen.
 

 

Mechanisatie in de landbouw

In de loop van de negentiende eeuw is er sprake van een technische innovatie. Houten werktuigen of onderdelen van werktuigen worden geleidelijk vervangen door metalen werktuigen of onderdelen. Een mooi voorbeeld is de ploeg. Vanaf 1880 doet de maaimachine zijn intree. Aanvankelijk is er veel verzet. Men vreest het verlies van banen. Ook voor het graan is er een maaimachine. Ook komen nu ingewikkelder machines op de markt zoals de zelfbinder voor graan. Opvolger van de dorsrol is de dorsmachine, veelal aangedreven door een stoommachine. Na 1945 verschijnen pas de eerste zelfrijdende maaidorsers (combines), de eerste rijenzaaimachines en gemechaniseerde schoffelwerktuigen. In de aardappeloogst wordt de verbouw op smalle akkers vervangen door de vlakkelandscultuur, waarmee de arbeid aanzienlijk wordt verlicht: de door paarden getrokken geulentrekker vervangt de pootstok, en bij de oogst brengt de lichter de aardappel eenvoudig boven de grond. De eerste sorteermachines vereenvoudigen het sorteren op verschillende grootten.

De biet blijft tot na de Tweede Wereldoorlog het meest arbeidsintensieve gewas: tot de komst van de rooier en de precisiezaaimachine blijft het zaaien en oogsten handwerk.

De uit Engeland afkomstige maaimachine komt in 1872 in Friesland voor het eerst in actie bij een maaiwedstrijd in Pingjum. Het succes was niet geweldig, maar het apparaat verschijnt tijdens de hooiperiode steeds vaker in de wei. Doordat de maaibalk vele bewegende delen bevat, vertoont dit eerste type aanvankelijk nogal wat mankementen. Kleine, veelal bolle percelen met greppels bemoeilijkten bovendien het gebruik. De economische crisis bracht werkloosheid met zich mee waardoor arbeid (weer) goedkoper werd. Factoren waardoor de algemene introductie vertraging opliep. Na 1900 is de inmiddels sterk verbeterde machine overal in Friesland in gebruik genomen. Tegelijk met de maaimachine komt de door paarden getrokken harkeerder in gebruik, die het hooi keert en bijeenharkt. Verschillende varianten volgen, waaronder de vorkjeschudder, gewone hooischudder, zwadkeerder en hooihark. Omstreeks 1900 zijn deze varianten volop in gebruik. Vanaf 1900 verschijnt ook de eerste kunstmeststrooier.

Het paard blijft tot na de Tweede Wereldoorlog de voornaamste bron van trekkracht. Pas na de Tweede Wereldoorlog gaan de boeren over op het gebruik van de tractor.

Het mechanisatieproces van de Friese landbouw is pas goed op gang gekomen na 1950, meer in het bijzonder na 1960. De grote motor achter dat proces was de stijging van de kosten van arbeid tegenover de achterblijvende geldelijke opbrengst van de producten.

 


 

Rinus Hiemstra

 telefoonnummer E-mailadres

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Broer Burghgraef

 telefoonnummer 0515- 573987; 06-22472031 

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Hessel Bosma

 telefoonnummer 0515- 420277

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Henk Dijkstra

 telefoonnummer 0511-539420

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Reinder Politiek

 telefoonnummer 0517-641390

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Gerrit Herrema

 telefoonnummer 0519-561697

 Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Wiebe Bakker 

 overleden

 


 
 een overzicht met de namen van fabrikanten die al gelokaliseerd zijn:

makkeynfryslan

Timeskaters 

Frysk Lânbou Museum
Koaidyk 8b
9264 TP  Earnewâld

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  Telefoon 0511-539420   geregistreerd-museum
  Fax 0511-539697