Zes grote schilderingen uit 1805 naar Museum

Van Bourgondië naar Earnewald

Begin juni kreeg ons museum de vraag van de Ottema Kingma Stichting Friesland of er belangstelling was voor een zestal zeer grote behangsels (plm 2.80 meter hoog en in totaal 10 meter breed op linnen) van de schilder Aldert Jacobs van der Poort. Het ging om een aantal voorstellingen uit 1805 met landschappen en boeren. Ze werden te koop aangeboden bij veilinghuis Christie's in Parijs. Zo’n kans doet zich niet vaak voor en ons antwoord was dan ook meteen positief: ‘’Dat moat altyd wêze!’’. Op 15 juli j.l. zijn ze vanuit de Franse hoofdstad in het museum gearriveerd. Op zes september zijn ze gepresenteerd in aanwezigheid van gedeputeerde mw. Jannewietske de Vries. 
Ze overtreffen de verwachtingen: het is een boppeslach voor ons als museum maar ook voor de ‘collectie Friesland!’
 
De zes werken zijn gemaakt door Aldert Jacobs van der Poort, die op 24 november 1771 in Dokkum werd geboren en al op 36-jarige leeftijd overleed. Van hem is vrij weinig werk bekend, maar wat er is, waaronder een schetsboek, laten zien dat Van der Poort in elk geval een veelzijdig kunstenaar was. In 1792 ging hij in de leer bij Harmen Wouter Beekkerk in Leeuwarden waar hij zijn leeftijdsgenoot en medeleerling Willem Bartel van der Kooi ontmoette. Na de schildersopleiding keerde hij  terug naar Dokkum waar hij tot 1800 verbleef. Hij huwde Jedske Eggink en vertrok naar Leer in Oost-Friesland . Aanvankelijk kon hij hier als schilder nauwelijks emplooi vinden en moest hij als verver in het bestaan voorzien. Spoedig kon hij er ook schilderlessen geven en kreeg hij enige portretopdrachten. In 1803 keerde hij terug naar Leeuwarden waar hij tot zijn dood op13 maart 1807 werkte, onder meer aan de bovengenoemde landschappen.
Daarvoor had hij al ander werk gemaakt. In stedelijke Kunstverzameling van Leeuwarden wordt bijvoorbeeld een interessant schetsboek van de kunstenaar bewaard. Het bevat een reeks portretten maar ook een flink aantal studies van kruiden-, aardappel-en bonenplanten en bomen waarbij Van der Poort een voorkeur voor de eik laat blijken. Het zijn studies naar de natuur en moeten te maken hebben gehad met de voorbereidingen voor de grote landschappen. Op één van schilderingen staat bijvoorbeeld een bonenveld afgebeeld. 
 
Zeldzaam
De schilderingen zijn opmerkelijk vanwege de zeldzaamheid. Tussen het einde van de zeventiende eeuw met schilders als Mancadan en het begin van de twintigste eeuw met schilders als Ydema, Elzinga, Wiersma zijn er op bijna geen landschappen in Friesland geschilderd. In de ontwikkeling van de Nederlandse landschapsschilderkunst nemen ze zodoende een bijzondere plaats in.
Tussen het midden van de achttiende en het midden van de negentiende eeuw zijn er nauwelijks frissere landschappen geschilderd. De schilders legden die periode allereerst romantische of allegorische taferelen vast en kozen daarvoor soms het landschapschap als compositieschema. De arcadische beeldverhalen – opgeschilderde - behangsels kwamen ze ook veelvuldig voor - zijn hoe schitterend geschilderd ook nauwelijks landschappen te noemen.
Bij deze serie grote doeken van Van der Poort wel: hem ging het om de enkelvoudige waarheid van het land met dieren en werkende mensen. ‘’Daarom is het van groot belang dat de doeken teruggevonden zijn, nadat ze aan het begin van onze eeuw uit het huis van de Nieuwestad verkocht waren’’, aldus Peter Karstkarel, die er in november 1984 al een artikel aan wijdde in de Leeuwarder Courant.
 
Koopman
Poort schilderde de grote behangsels in opdracht van de familie Van der Veen. Deze Leeuwarder koopliedenfamilie waren in de negentiende eeuw Schepen, Vrederechter en lid van Gedeputeerde Staten. In februari 1767 kocht koopman Marten van der Veen met zijn vrouw Elisabeth Stellingwerf voor ruim 6.000 gulden een ‘zekere huisinge cum annexis staande en gelegen over de Waag alwaar de Witte Beer uithangt ’. Van der Veen liet het pand in 1770 verbouwen waarbij er een nieuwe voorgevel aangebracht werd.
Nadat het huis voltooid was kreeg Aldert van der Poort de opdracht om vier grote landschappen te schilderen voor de woonzaal in zijn huis. Op de tweede verdieping bevindt zich namelijk een brede en zeer diepe woonzaal (de witte zaal), die aan de korte zijden hoge ramen heeft en twee lange gesloten wanden met lage lambriseringen. Daar hebben zich de (bijna wandvullende) op doek geschilderde behangsels bevonden. Met de schilderingen, alle Friese landschappen zijn verbeeldt, moet de grote zaal letterlijk weidse gezichten geboden hebben.
Ze zijn vermoedelijk aan het begin van onze eeuw verwijderd en verkocht. De behangsels zullen toen zijn ingelijst. Twee ervan zijn opgedeeld zodat er nu zes stukken zijn. Bij de voorbezichtiging op 15 juli j.l. kon vrij gemakkelijk, ondanks het ontbreken van stroken, de oude situatie weer worden gereconstrueerd.  Bij een van de werken was op de achterzijde een stukje weggehaald doek aangebracht met daarop de signatuur van de schilder!
De schilderingen hebben daarna een reis door Europa gemaakt. Ze moeten in de woning van de Franse ambassadeur in Marokko opgesteld zijn geweest en daarna in een kasteel in het  234 inwoners tellende dorpje Chitry-les-Mines in het noorden van Bourgondië.
 
Mecenaat
Kunstenaars hadden in de zestiende en zeventiende eeuw in Friesland het meest klandizie aan de adel en de kerk. Maar in het laatst van de achttiende en begin negentiende eeuw vertrekt de adel in het kielzog van de stadhouder naar Holland en laten hun stinzen en states vrijwel onbeheerd achter, die daarna vaak voor afbraak verkocht werden. De burgerstand neemt ondertussen het kunstmecenaat over. Ze laten naast de schilderijen soms gehele interieurs inrichten als totale kunstwerken. Veel schilders specialiseren zich dan ook in het schilderen van grote behangsels op doek of in schoorsteenstukken stukken en schilderstukken op de muurvlakken boven deuren.
 

Lezing

Op 17 oktober a.s. komt Peter Karstkarel naar het museum om te vertellen over deze spectaculaire aanwinst. Aanvang 20:00 uur. Opgave op Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

 

makkeynfryslan

Timeskaters 

Frysk Lânbou Museum
Koaidyk 8b
9264 TP  Earnewâld

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  Telefoon 0511-539420   geregistreerd-museum
  Fax 0511-539697